← Bahis1853 kelime · ~9 dk
Kamu malı · Anton Çehov · Hikâye

Bahis

İdam cezası ile müebbet hapis hakkındaki bir tartışma yüzünden iki milyonluk bir bahse giren bir bankacı ile genç avukatın, on beş yıl sonra değişen bakışları.

01Bahis

Karanlık bir sonbahar gecesiydi. Yaşlı bankacı çalışma odasında bir aşağı bir yukarı yürüyor ve on beş yıl önce bir sonbahar akşamı verdiği ziyafeti hatırlıyordu. Orada birçok zeki adam bulunmuş, ilginç sohbetler yapılmıştı. Konuşulanlar arasında idam cezası da vardı. Aralarında birçok gazeteci ve entelektüelin bulunduğu konukların çoğu idam cezasını onaylamıyordu. Bu cezayı demode, ahlaksız ve Hıristiyan devletlere uygunsuz buluyorlardı. Bazılarının görüşüne göre idam cezası her yerde müebbet hapisle değiştirilmeliydi. "Sizinle aynı fikirde değilim," dedi ev sahibi bankacı. "İdam cezasını da, müebbet hapsi de denemedim; ama önceden hüküm verecek olursak, idam cezası müebbet hapisten daha ahlaki ve daha insancıldır. İdam bir insanı hemen öldürür, müebbet hapis ise yavaş yavaş öldürür. Hangi cellat daha insancıldır; sizi birkaç dakikada öldüren mi, yoksa canınızı birçok yıl boyunca sürükleyip çıkaran mı?"

"İkisi de aynı derecede ahlaksızdır," dedi konuklardan biri, "çünkü ikisinin de amacı aynıdır: yaşamı almak. Devlet Tanrı değildir. Gerektiğinde geri veremeyeceği şeyi alma hakkı yoktur."

Konuklar arasında yirmi beş yaşında genç bir avukat vardı. Görüşü sorulunca şöyle dedi:

"İdam cezası da, müebbet hapis cezası da aynı derecede ahlaksızdır; ama idam ile müebbet hapis arasında seçim yapmak zorunda olsam kesinlikle ikincisini seçerdim. Bir şekilde yaşamak, hiç yaşamamaktan iyidir."

Hararetli bir tartışma çıktı. O günlerde daha genç ve daha sinirli olan bankacı birden heyecana kapıldı; yumruğunu masaya vurdu ve genç adama bağırdı:

"Bu doğru değil! Seninle iki milyonluk bahse girerim: Beş yıl bile tek başına hapis kalamazsın."

"Bunu ciddi söylüyorsanız," dedi genç adam, "bahse girerim, ama beş değil, on beş yıl kalırım."

"On beş mi? Anlaştık!" diye bağırdı bankacı. "Baylar, iki milyon koyuyorum!"

"Kabul! Siz milyonlarınızı koyuyorsunuz, ben de özgürlüğümü!" dedi genç adam.

Ve bu çılgın, anlamsız bahis gerçekten uygulandı! Şımarık ve havai bankacı, hesabını bilemeyeceği kadar milyonu olan biri olarak bahse çok sevindi. Akşam yemeğinde genç adamla alay edip dedi ki:

"Daha vakit varken iyi düşün, genç adam. Benim için iki milyon önemsiz bir şey, ama sen hayatının üç dört en güzel yılını kaybediyorsun. Üç dört diyorum, çünkü fazla kalamazsın. Şunu da unutma, bahtsız adam: Gönüllü hapis, zorunlu hapisten çok daha zordur. Her an özgürlüğe çıkma hakkın olduğu düşüncesi, hapisteki bütün hayatını zehirler. Sana acıyorum."

Şimdi bankacı bir aşağı bir yukarı yürürken bütün bunları hatırlıyor ve kendi kendine soruyordu: "O bahsin amacı neydi? O adamın hayatının on beş yılını kaybetmesi, benim de iki milyonu çöpe atmam neye yarar? Bu, idam cezasının müebbet hapisten iyi mi kötü mü olduğunu kanıtlayabilir mi? Hayır, hayır. Hepsi saçma ve anlamsızdı. Benim açımdan şımarık bir adamın kapris, onun açısından ise sadece para hırsıydı..."

Sonra o akşamdan sonra olanları hatırladı. Genç adamın tutsaklık yıllarını bankacının bahçesindeki köşklerden birinde, en sıkı gözetim altında geçirmesi kararlaştırılmıştı. On beş yıl boyunca köşkün eşiğini geçmeye, insan görmeye, insan sesi duymaya, mektup ve gazete almaya hakkı olmayacaktı. Bir müzik aleti ve kitaplar edinebilecek, mektup yazabilecek, şarap içebilecek ve sigara içebilecekti. Anlaşma gereğince dış dünyayla tek ilişkisi bu amaçla yapılmış küçük bir pencere olacaktı. İstediği her şeyi, yani kitap, müzik, şarap ve benzerlerini bir sipariş yazarak her miktarda isteyebilecek, ama yalnızca pencereden alabilecekti. Sözleşme, hapsini tam anlamıyla yalnız bir hapis hâline getirecek her ayrıntıyı ve her önemsiz şeyi öngörüyordu ve genç adamı, 14 Kasım 1870 öğle saat on ikiden başlayıp 14 Kasım 1885 öğle saat on ikide bitecek tam on beş yıl orada kalmaya bağlıyordu. Genç adamın koşulları bozmaya yönelik en küçük girişimi, hatta bitimden iki dakika önce olsa bile, bankacıyı iki milyonu ödeme yükümlülüğünden kurtaracaktı.

Hapsinin ilk yılında, kısa notlarından anlaşıldığı kadarıyla, mahpus yalnızlıktan ve bunalımdan çok acı çekti. Piyano sesi köşkünden gece gündüz durmadan duyuluyordu. Şaraptan ve tütünden vazgeçti. Şarabın arzuları uyandırdığını, arzuların da mahpusun en kötü düşmanı olduğunu yazdı; üstelik kimseyi görmeden güzel şarap içmekten daha sıkıcı bir şey olamazdı. Tütün de odasının havasını bozuyordu. İlk yıl istediği kitaplar daha çok hafif türdendi: karmaşık aşk entrikalı romanlar, sansasyonel ve fantastik hikâyeler gibi.

İkinci yıl köşkte piyano sustu ve mahpus yalnızca klasikleri istedi. Beşinci yılda müzik yine duyulmaya başladı ve mahpus şarap istedi. Onu pencereden izleyenler, o yıl boyunca yemek yiyip içmekten, yatağında yatmaktan, sık sık esneyip kendi kendine öfkeyle konuşmaktan başka bir şey yapmadığını söylediler. Kitap okumuyordu. Bazen geceleri oturup yazıyor, saatlerce yazıyor, sabah yazdıklarının hepsini yırtıyordu. Birden çok kez ağladığı duyuldu.

Altıncı yılın ikinci yarısında mahpus gayretle dil, felsefe ve tarih okumaya koyuldu. Bu çalışmalara öyle hevesle daldı ki bankacı onun istediği kitapları sağlamakta zorlandı. Dört yıl içinde isteğiyle yaklaşık altı yüz cilt getirildi. Bu dönemde bankacı mahpustan şu mektubu aldı:

"Sevgili gardiyanım, bu satırları sana altı dilde yazıyorum. Dilleri bilen insanlara göster. Okusunlar. Eğer tek bir hata bulamazlarsa, seni yalvarırım bahçede bir el silah at. O atış bana çabalarımın boşa gitmediğini gösterecek. Her çağın ve her ülkenin dâhileri farklı dillerde konuşur, ama hepsinde aynı alev yanar. Ah, onları anlayabilmenin ruhuma verdiği dünyaya ait olmayan mutluluğu bir bilebilsen!" Mahpusun isteği yerine getirildi. Bankacı bahçede iki el silah attırdı.

Sonra onuncu yıldan sonra mahpus masanın başında kıpırdamadan oturdu ve İncil'den başka hiçbir şey okumadı. Bankacıya, dört yılda altı yüz ciltlik bilgi kitabını kavramış bir adamın anlaşılması kolay incecik bir kitaba neredeyse bir yıl harcaması tuhaf geldi. İncil'den sonra ilahiyat ve din tarihleri geldi.

Hapsinin son iki yılında mahpus bir yığın kitabı gelişigüzel okudu. Bir süre doğa bilimleriyle uğraştı, sonra Byron ya da Shakespeare istedi. Bir taraftan kimya kitapları, bir tıp el kitabı, bir roman, felsefe ya da ilahiyat üzerine bir inceleme istediği notlar vardı. Okumaları, gemisinin enkazı arasında denizde yüzen ve bir seferinde şu, bir seferinde bu direğe açgözlülükle tutunarak hayatını kurtarmaya çalışan bir adamı akla getiriyordu.

Yaşlı bankacı bütün bunları hatırlıyor ve düşünüyordu:

"Yarın öğle saat on ikide özgürlüğüne kavuşacak. Anlaşmamıza göre ona iki milyon ödemem gerekiyor. Eğer ödersem, benim işim tamamen biter: büsbütün iflas ederim."

On beş yıl önce milyonlarının hesabını bilemezken, şimdi borçlarının mı yoksa varlıklarının mı daha fazla olduğunu kendine sormaya bile korkuyordu. Borsada çılgınca kumar, ileri yaşlarda bile atlatamadığı heyecanlılık ve çılgın spekülasyonlar, servetinin yavaş yavaş azalmasına yol açmış, o gururlu, korkusuz, kendinden emin milyoner orta halli bir bankacı olmuştu; yatırımlarının her inişinde ve çıkışında titriyordu. "Lanet bahis!" diye mırıldandı yaşlı adam, çaresizlikle başını tutarak. "Bu adam niçin ölmedi? Şimdi yalnızca kırk yaşında. Beni son kuruşuma kadar soyacak, evlenecek, hayatın tadını çıkaracak, borsada kumar oynayacak; ben de ona bir dilenci gibi kıskançlıkla bakacağım ve ondan her gün aynı cümleyi duyacağım: 'Hayatımın mutluluğunu size borçluyum, size yardım edeyim!' Hayır, bu çok fazla! İflastan ve rezillikten kurtulmanın tek yolu o adamın ölümüdür!"

Saat üçü vurdu. Bankacı dinledi; evde herkes uyuyordu ve dışarıdan soğuktan titreyen ağaçların hışırtısından başka hiçbir ses duyulmuyordu. Gürültü etmemeye çalışarak ateşe dayanıklı kasadan on beş yıldır açılmamış kapının anahtarını aldı, paltosunu giydi ve evden çıktı.

Bahçe karanlık ve soğuktu. Yağmur yağıyordu. Nemli, keskin bir rüzgâr bahçede uğulduyor ve ağaçlara huzur vermiyordu. Bankacı gözlerini zorladı ama ne yeri, ne beyaz heykelleri, ne köşkü, ne ağaçları görebildi. Köşkün durduğu yere gidince bekçiyi iki kez çağırdı. Cevap gelmedi. Belli ki bekçi havadan sığınacak bir yer bulmuş, mutfakta ya da serada bir yerde uyuyordu.

"Niyetimi yerine getirecek cesaretim olsaydı," diye düşündü yaşlı adam, "şüphe önce bekçiye düşerdi."

Karanlıkta merdivenleri ve kapıyı el yordamıyla buldu, köşkün girişine girdi. Sonra dar bir koridora el yordamıyla ilerleyip bir kibrit yaktı. Orada kimse yoktu. Yatak çarşafsız duruyordu, köşede de karanlık, dökme demirden bir soba vardı. Mahpusun odalarına açılan kapıdaki mühürler bozulmamıştı.

Kibrit sönünce yaşlı adam heyecandan titreyerek küçük pencereden baktı. Mahpusun odasında bir mum loş bir ışıkla yanıyordu. Mahpus masada oturuyordu. Yalnızca sırtı, başındaki saçlar ve elleri görünüyordu. Masanın üstünde, iki koltukta ve masanın yanındaki halıda açık kitaplar duruyordu.

Beş dakika geçti ve mahpus bir kez bile kımıldamadı. On beş yıllık hapis ona kıpırdamadan oturmayı öğretmişti. Bankacı parmağıyla cama vurdu; mahpus hiçbir şekilde karşılık vermedi. Bunun üzerine bankacı dikkatle kapıdaki mühürleri kopardı ve anahtarı kilide soktu. Paslı kilit gıcırdadı, kapı gıcırdayarak açıldı. Bankacı hemen ayak sesleri ve bir şaşkınlık çığlığı duymayı bekledi, ama üç dakika geçti ve odada hâlâ eskisi gibi sessizlik vardı. İçeri girmeye karar verdi.

Masanın başında sıradan insanlara benzemeyen bir adam kımıldamadan oturuyordu. Derisi kemiklerine yapışmış bir iskeletti; kadınlarınki gibi uzun bukleleri ve kalın bir sakalı vardı. Yüzü toprak tonuna çalan sarıydı, yanakları çökmüştü, sırtı uzun ve dardı; başını dayadığı el o kadar ince ve nazikti ki ona bakmak korkunçtu. Saçları şimdiden gümüş çizgiliydi ve bu zayıf, yaşlı görünüşlü yüzü gören hiç kimse onun yalnızca kırk yaşında olduğuna inanmazdı. Uyuyordu... Eğik başının önünde, masanın üstünde ince bir el yazısıyla bir şeyler yazılmış bir kâğıt duruyordu.

"Zavallı yaratık!" diye düşündü bankacı, "uyuyor ve büyük ihtimalle milyonları düşlüyor. Benim yapacağım tek şey, bu yarı ölü adamı yatağa atıp yastıkla biraz boğmak; en vicdanlı uzman bile şiddetli bir ölümün hiçbir izini bulamaz. Ama önce burada ne yazdığını okuyalım..."

Bankacı kâğıdı masadan alıp okudu:

"Yarın öğle saat on ikide özgürlüğüme ve diğer insanlarla bir araya gelme hakkıma kavuşacağım; ama bu odadan çıkıp güneşi görmeden önce size birkaç söz söylemem gerektiğini düşünüyorum. Vicdanım rahat olarak, beni gören Tanrı'nın huzurunda söylüyorum: Özgürlüğü, hayatı, sağlığı ve sizin kitaplarınızda dünyanın nimetleri olarak adlandırılan her şeyi hor görüyorum.

On beş yıl boyunca dünya hayatını büyük bir dikkatle inceledim. Doğrudur, ne dünyayı ne de insanları gördüm; ama sizin kitaplarınızda hoş kokulu şaraplar içtim, şarkılar söyledim, ormanlarda geyik ve yaban domuzu avladım, kadınları sevdim... Şairlerinizin ve dâhilerinizin büyüsüyle yaratılmış bulutlar kadar zarif güzeller geceleri beni ziyaret etti ve kulağıma beynimi döndüren harika hikâyeler fısıldadı. Kitaplarınızda Elbruz'un ve Mont Blanc'ın zirvelerine tırmandım, oradan güneşin doğuşunu seyrettim ve akşamın gökyüzünü, okyanusu, dağ tepelerini altın ve kırmızıya boğuşunu izledim. Oradan başımın üstünde çakan şimşeği ve fırtına bulutlarını yarışını seyrettim. Yeşil ormanlar, tarlalar, ırmaklar, göller ve şehirler gördüm. Sirenlerin şarkısını ve çobanların kaval seslerini duydum; benimle Tanrı hakkında konuşmak için uçarak inen güzel şeytanların kanatlarına dokundum... Kitaplarınızda kendimi dipsiz uçuruma attım, mucizeler gerçekleştirdim, öldürdüm, şehirleri yaktım, yeni dinler vaaz ettim, bütün krallıkları fethettim...

Kitaplarınız bana bilgelik verdi. İnsan düşüncesinin çağlar boyunca durmadan yarattığı her şey, beynimde küçük bir alana sığdırılmış durumda. Hepinizden daha bilge olduğumu biliyorum.

Ve kitaplarınızı da, bilgeliği de, bu dünyanın nimetlerini de hor görüyorum. Hepsi, serap gibi değersiz, geçici, aldatıcı ve kandırıcı. Gururlu, bilge ve güzel olabilirsiniz, ama ölüm sizi yerin altında deşen fareler gibi yeryüzünden silecek ve soyunuz, tarihiniz, ölümsüz dâhileriniz dünya küresiyle birlikte yanıp ya da donup yok olacak.

Aklınızı yitirdiniz ve yanlış yola saptınız. Yalanı gerçek, çirkinliği güzellik sandınız. Eğer garip olaylar yüzünden elma ve portakal ağaçlarında meyve yerine bir gün kurbağalar ve kertenkeleler yetişse, ya da güller terli bir at gibi kokmaya başlasa şaşardınız; ben de göğü dünyayla değiştiren sizlere öyle şaşıyorum. Sizi anlamak istemiyorum.

Sizin yaşadığınız her şeyi ne kadar hor gördüğümü fiilen kanıtlamak için, bir zamanlar cennet gibi düşlediğim ve şimdi hor gördüğüm iki milyondan vazgeçiyorum. Paraya hak sahibi olma hakkımdan kendimi yoksun bırakmak için buradan belirlenen zamandan beş saat önce çıkacağım ve böylece anlaşmayı bozacağım..."

Bankacı bunu okuyunca kâğıdı masanın üstüne koydu, o garip adamın başını öptü ve köşkten ağlayarak çıktı. Hiçbir zaman, hatta borsada ağır kayıplar verdiğinde bile, kendini bu kadar büyük bir küçümsemeyle aşağılamamıştı. Eve gidince yatağına uzandı, ama gözyaşları ve heyecanı yüzünden saatlerce uyuyamadı.

Ertesi sabah bekçiler solgun yüzlerle koşup, köşkte yaşayan adamın pencereden bahçeye tırmanıp kapıya gittiğini ve gözden kaybolduğunu gördüklerini söylediler. Bankacı hemen hizmetkârlarla köşke gitti ve mahpusun kaçışından emin oldu. Gereksiz dedikodu çıkmaması için milyonlardan vazgeçildiği yazıyı masadan aldı ve eve gidince ateşe dayanıklı kasasına kilitledi.

— Metin sonu —1853 kelime · Tam metin
Anlama kontrolü

Üç soru, tek metin.

Cevapları seç, sonra kontrol et. Sorular bu metin için özgün yazıldı.

1. Anlaşmaya göre mahpus kaç yıl kalacak ve hangi hakkı var?
2. Mahpus masada bıraktığı yazıda ne söylüyor?
3. Bankacı yazıyı okuyunca ne yapıyor?
4. Çehov bu hikâyeyle özellikle neyi sorguluyor olabilir?

Kitaplık · Metin kamu malıdır; kaynak ve lisans bilgisi okuyucunun altında yer alır.